Burski ratovi

Godinama unazad, u sklopu naše redovne rubrike s istorijskom tematikom predstavljamo i analiziramo ratna zbivanja čiji je ishod, barem delimično, bio uzrokovan karakteristikama određenog vatrenog oružja. U tom smislu, jedan od primera gde uspeh na bojištu nije bio ostvaren zbog svojstava streljačkog naoružanja (nasuprot kasnijim oprečnim tvrdnjama) bio je Drugi burski rat, odnosno pobednička strana je isticala da je neprijatelj bio opremljen boljim puškama. Radi toga i nekih drugih osobenosti, posvetićemo pažnju borbama koje su na jugu Afričkog kontintenta vodile snage Velike Britanije s naoružanim pripadnicima Transvaalske provincije i Slobodne Republike Oranje.


Još sredinom 17. veka na krajnjem jugu Afrike oko Rta dobre nade, tadašnje velesile pomorske trgovine Holandija i Velika Britanija ušle su u konflikt oko vlasničkih prava na kolonijama tog područja, iako su Holanđani svojim naseljavanjem teritorije ostvarili željeni cilj kontrole. Vremenom je stvorena nova belačka populacija nazvana Afrikaneri koji su osnovali velike farme preotevši posede od domorodaca i vodeći oštre sukobe protiv lokalnih plemena. Sam Rt dobre nade su početkom 19. veka Britanci oduzeli od njih, pod izgovorom kako su bili saveznici Napoleona. U tom sektoru su rasle razmirice između Ujedinjenog Kraljevstva i naseljenika holandskog porekla koji su dobili naziv Buri (seljaci, farmeri), jer se prilivom Evropljana uvećalo stanovništvo južnog dela kontinenta, koji su sve više izražavali želju da stvore svoju državu. Iako je među doseljenicima osim Holanđana bilo dosta francuskih hugenota, Nemaca, čak i naroda sa jugoslovenskih prostora, došlo je do njihove kohezije i ispoljavanja militantnosti, naročito posle obračuna sa Zulu plemenom 1838. godine, od kada se i zvanično računa nastanak Afrikanera kao nacionalne grupacije. Sredinom pedesetih godina 19. veka Britanija daje nezavisnost Transvaalskoj provinciji i Slobodnoj Republici Oranje. Nedugo potom otkrivena su zamašna rudna bogatstva i “Gordi Albion” je sproveo aneksiju Transvaala, tako da je došlo do ustanka Bura 1880. godine. Do početka avgusta naredne godine, trajao je tzv. Prvi burski rat u kom su nadmoćne britanske snage potučene do nogu, a lider novostvorene nacije je od 1884. godine postao Paul Kruger.


Uskoro je britanski predsednik Vlade Sesil Rouds pokušao oružanu pobunu. Posle ovih događaja Burima je sve više jačao entuzijazam, te je 1897. godine potpisan savez Transvaalske provincije i Slobodne Republike Oranje, nabavljeno je savremeno oružje, što je bio povod da Ostrvska imperija skupi snažan kontigent vojnika iz matice i Komonvelta, te je u septembru 1899. godine počeo novi rat. U početku sukoba koji je kasnije označen kao “Drugi burski rat”, snage pod komandom Krugera, primenom gerilske taktike, imale su zapažene uspehe, ali dolaskom lorda Kičenera na čelo britanskih snaga početkom prve godine 20. veka, situacija se korenito promenila. Najpre su Britanci uništavali osnovu snabdevanja protivnika razaranjem farmi i odvođenjem stanovništva u logore, uz blokadu dotura oružja i municije iz stranih zemalja. Sredinom aprila 1902. godine borbe većeg intenziteta su okončane, stupilo se u pregovore i poslednjeg dana maja je sklopljen mir prema kom su Transvaal i Oranje dobile autonomiju lokalne vlasti, ali su postale zvanične britanske kolonije. Kasnijim razvojom događaja, stvoreno je više država na tom području koje postoje i danas. Ovaj sukob rezultirao je smrću preko sedamdesetih hiljada s obe strane, a ostaće upamćen kao najveća vojna sramota formacija Velike Britanije svih vremena, jer se od tih dana konstantno govori da su ih pobeđivali ubogi farmeri bez bilo kakve vojne obuke.

Marthinus Theunis Steyn je bio predsednik Slobodne Republike Oranje.jpg
Marthinus Theunis Steyn je bio predsednik Slobodne Republike Oranje

Ako analiziramo opremljenost suprotstavljenih formacija, prvi sukob 1880. godine je pretežno vođen streljačkom paljbom jednometnih pušaka (uglavnom Martini-Henry) i sporometne artiljerije. Već tokom narednog rata na scenu su stupila tada najmodernija oružja svog doba i došlo je do direktnog okršaja dve puške u koje su se uzdali borci pešadijskih jedinica. Britanci su iskoristili priliku da isprobaju svojstva svojih Lee Metford u novom kalibru .303 (7,7×56 mmR), koje su njihovi armijski autoriteti smatrali za čudo moderne tehnike (zbog kapaciteta od deset metaka i mogućnosti vrlo brzog repetiranja). Međutim, već od samog početka borbenih dejstava na terenu, počele su pritužbe da protivnici imaju više uspeha svojim Mauser petometnim repetirkama M1895/96/97 kalibra 7×57 mm. Iako su od fabrike iz Oberndorfa uglavnom kupovane puške identične Modelu 1893 koje su isporučene Španiji, bilo je i unapređenih nalik Modelu 1895 kakve je berlinska firma “Ludwig Loewe” pravila za Čile. Sve puške i karabini su koristile metak 7×57 mm koji se u to doba proslavio širom Planete, te se za njega kao službeni kalibar opredelila i Kraljevina Srbija.

SLIKA 6. Britanske kolonijalne trupe iz kotske su bile uzdanica tokom borbi na planinskim visovima.jpg
Britanske kolonijalne trupe iz Škotske su bile uzdanica tokom borbi na planinskim visovima

Bitno je napomenuti kako su britanske ekspedicione snage od početka dejstava većim delom izmenile puške LeeMetford savremenijim SMLE (Short, Magazine, Lee-Enfield) istog kalibra, koje su se bolje pokazale. No nastavljene su konstantne pritužbe njihovih boraca i to zbog zaista bitnog pokazatelja. Mauser puške koje su koristili Buri imale su opciju prepunjavanja ramovima od pet metaka, dok su SMLE morale u toj fazi da se pune ulaganjem municije pojedinačno u magacin kapaciteta deset metaka. Složićete se da je ovo razlika koja se u borbenim uslovima odražava na vatrenu moć i brzinu otvaranja paljbe, tako da su uskoro i Britanci uveli mogućnost punjenja svog oružja sličnim ramovima. Kao u slučaju sovjetskog automata PPŠ41 i nemačkog MP na Istočnom frontu tokom Drugog svetskog rata kada su obe suprostavljane strane obilato koristile oružje protivnika posle zaplene, tako su i Afrikaneri sve zarobljene Lee Enfield uvrstili u svoje naoružanje, ma koliko inicijalni korisnici govorili da su lošijih karakteristika.

SLIKA 12. Obojeni afriki domoroci su uestvovali na ove strane u ratu.jpg
Obojeni afrički domoroci su učestvovali na obe strane u ratu

Takođe, nužno je ukazati na to da su podanici kraljice Viktorije u skladu s tadašnjim pravilima dejstvovali pretežno plotunskom paljbom po komandi, što je u uslovima ovog ratnog sukoba bio svojevrsni nonsens, jer su Buri primenjivali samostalnu procenu svakog strelca ponaosob prema datoj situaciji. Kako Mauserki kalibra 7×57 mm nije bilo ni približno dovoljno, kao ni zaplenjenih SMLE, oni su upotrebljavali i jednometke Martini-Henry kalibra .577/450, zatim konvertovane Martini-Metford i Martini-Enfield u kalibru .303 British. Na bojištu su se takođe našle i jednometne Model 1871 proizvedene u Austrougarskoj, potom (nama malo poznate) Guedes kalibra 8×60 mm koje je za Portugal pravila austrijska fabrika “Steyr”, uz manje količine nemačkih “Komisijskih” Gewehr 88, norveških Krag, Manlicher 1888/90, te američkih Winchester Model 1873 i 1876. Ovakvom šarenilu je doprinosilo i kratkocevno oružje. Iako se često navodi da je Drugi burski rat proslavio pištolj Mauser C96 kalibra 7,63×25 mm, ipak su korišćeniji bili revolveri, prvenstveno britanski Webley .455, naročito verzija kraće cevi. Krilatica Afrikanera tog doba “Vertroue in God en die Mauser” (Vera u Boga i Mauser), odnosila se na puške repetirke a ne na slavni pištolj prve generacije.

Long Cecil, top upotrebljen tokom Opsade Kimberlija.jpg
Long Cecil, top upotrebljen tokom Opsade Kimberlija

Mora se zaključiti kako je ovaj rat presudilo angažovanje 400.000 regularnih vojnika Komonvelta kojim je priključeno oko 100.000 starosedelaca s prostora Afrike, nasuprot samo 46.000 Bura koji su bili znatno slabije opremljeni. Njihova herojska borba i osvedočena ratnička veština nisu mogle da prevladaju, a u patriotskom zanosu su uspeli u skoro nemogućem poduhvatu kada je došla do izražaja vatrena premoć napadača. Britanci su koristili više modela oružja velike vatrene moći, ponajviše mitraljeze sistema Maxim 1899 kalibra .303, ali i zloglasni “Pom Pom”, odnosno automatskim topom kalibra 37 mm službene oznake QF 1 Pounder. Buri su dobavili sličnu napravu po imenu Maxim Nordenfeldt takođe kalibra 37 mm, kojim su veštije dejstvovali od profesionalnih pripadnika snaga Imperije. Kao kuriozitet navodimo da su u praktično manufakturnim uslovima uspeli da proizvedu funkcionalan model mitraljeza sa sistemom vodenog hlađenja cevi, koji je koristio punjenje putem umetanja više petometnih ramova s municijom 7×57 mm za njihove puške.


Osim toga, ovaj rat je naveo Veliku Britaniju da svoje trupe opremi adekvatnijim uniformama dezena koji je prilagođen terenu, umesto tradiocionalnih jarko crvenih. Vojnici su umesto ranijih paradnih kaciga dobili šešire širokog oboda koji sprečavaju štetan uticaj sunčevog zračenja. Ukupno uzevši, ovo je poslužilo javnosti ostalih kolonijalnih sila da ismevaju “Imperiju u kojoj nikada ne zalazi sunce”, jer je imala vojsku koja je bila uspešna jedino protiv urođenika “koji se bore gađanjem kokosovim orasima”. Drugi burski je bio i ostao prekretnica vojne taktike i upotrebe određenih borbenih sredstava, pa se u tom smislu i sada proučava.
Milan Milanović

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Pročitajte još