Iračko-iranski rat

Poznat i kao Prvi rat u Persijskom zalivu i Prvi zalivski rat, bio je oružani sukob između Iraka i Irana koji je vođen od 22. septembra 1980. do 20. avgusta 1988. godine. Ratu je prethodio niz teritorijalnih sporova između Irana i Iraka, motivisanih iračkom težnjom da zauzme naftom bogatu pokrajinu Huzestan (Arabistan) sa arapskim stanovništvom i istočnu obalu reke Šat el Arab, kao i spor o liderstvu među zemljama u Persijskom zalivu. Iransko-irački rat bio posljednji veliki sukob u okviru Hladnog rata i jedan od najdužih oružanih sukoba 20. veka.
U Iranu se 1979. godine dogodila Islamska revolucija pod vođstvom ajatolaha Ruholaha Homeinija. Strahujući od širenja revolucije i na Irak, gdje je većina stanovništva, kao i Iranu, bila šiitski muslimani, irački predsednik Sadam Husein otpočeo je pripreme za rat. U to vreme Irak je imao podršku SAD, SSSR i većine arapskih država, dok se Iran nalazio u međunarodnoj izolaciji.
Bez objave rata, Irak je 22. septembra 1980. godine napao Iran. Iračka vojska nije uspela ostvariti značajne uspehe i do juna 1982. bila je proterana sa svih iranskih teritorija koje je prethodno zauzela. Usledila je iranska invazija na Irak, koja nije bila uspešna. Od 1982. do 1988. rat je imao uglavnom pozicioni karakter. Godine 1988. Irak je tokom niza operacija Tavakalna ala Alah oslobodio teritorije koje je okupirao Iran i uspešno razvio ofanzivu duboko u teritoriju Irana. Pod pretnjom vojne katastrofe, Homeini je iste godine pristao na primirje koje je predložio Irak, čime je okončan sukob.

Tokom rata, obe strane su koristile hemijsko oružje, a u sukobu su učestvovala deca-vojnici. Iran je praktikovao taktiku „živih talasa”. Tokom „rata gradova” Iran i Irak su vršili raketne napade, što je izazvalo više od 20 hiljada civilnih žrtava. Iračko-iranski rat izazvao je značajnu ekonomsku štetu obema državama i odredio je svetski poredak na Bliskom istoku. U septembru 1980. godine Irak je, odgovarajući na niz okršaja u graničnom području, izvršio invaziju na naftom bogatu iransku pokrajinu Huzestan. Do kraja tog meseca Irak je prekršio sporazum iz 1975. i preuzeo kontrolu nad celim područjem delte Šat el Arab. Obe zemlje su počele s napadima iz vazduha.
Iranska revolucija je januara 1979. godine s vlasti svrgla šaha Rezu Pahlavija, kog je podržavao Zapad, i ustoličila radikalni šiitski islamski režim ajatolaha Homeinija.
Ajatolah je želeo da proširi svoju ideologiju i na druge zemlje Bliskog istoka, uključujući i Irak, gde je vladajuća sunitska elita duže vreme obuzdavala nepokornu šiitsku većinu. Talas podrške za ajatolaha Homeinija proširio se među iračkim šiitima, uzrokujući otpor vlastima, pa čak i pokušaj atentata na potpredsednika vlade Tarika Aziza. Mišljenja o uzrocima iračke invazije na Iran se razlikuju. Neki drže da je razlog bio ustanak Šiita, drugi da je cilj bio odbrana Bliskog istoka od širenja Homeinijeve ideologije, dok treći navode Sadamovu želju za vlašću. Uprkos anticionizmu islamskog režima ajatolaha Homeinija, Izrael je podržao Iran. Tokom 1970, Irak je pokušao da nagovori Francusku da mu proda nuklearni reaktor sličan onim koji su korišćeni u francuskom programu za razvoj oružja. Francuska je to odbila, ali je pristala da proda delove i pomogne u izgradnji eksperimentalnog reaktora Osirak u nuklearnom centru Tuvajta nedaleko od Bagdada.
Izrael je utvrdio da Irak razvija nuklearno oružje. Strahujući da bi Irak u budućnosti mogao da napadne Izrael, premijer Menahem Begin je poslao nekoliko ratnih aviona tipa F-16, koji su za samo nekoliko sekundi reaktor pretvorili u ruševine. Izraelska vojska je tada saopštila da je napadom „nuklearni duh Bagdada vraćen nazad u bocu“.
Izraelski napad je dočekan s osudom, čak i od strane Sjedinjenih Država, tradicionalnog izraelskog saveznika. Zna se da je Irak od 1983. koristio bojni otrov iperit, a od 1985. i nervni bojni otrov tabun protiv iranske pešadije i slabo obučenih dobrovoljaca. Tabun ih je ubijao u vrlo kratkom vremenu. Godine 1988. Irak je hemijsko oružje upotrebio protiv Kurda na severu zemlje (operacija Anfal). Neke kurdske gerilske jedinice pridružile su se iranskoj ofanzivi. Dana 16. marta 1988. Irak je na kurdski grad Halabdžu bacio bombe punjene bojnim otrovima iperit, sarin i tabun. Procenjuje se se da je poginulo od 3.200 do 5.000 civila, dok su mnogi preživeli bili suočeni s dugotrajnim zdravstvenim problemima. Hemijsko oružje je korišćeno i tokom iračke ofanzive pod nazivom Anfal, sedmomesečne ofanzive u kojoj je korišćena taktika spaljene zemlje i u kojoj je ubijeno ili nestalo između 50.000 i 100.000 Kurda. Tada je uništeno i na stotine sela.


Savet bezbednosti Organizacije ujedinjenih nacija doneo je rezoluciju kojom je osuđeno korišćenje hemijskog oružja. No, Sjedinjene Države i druge vlade zapadnog sveta u završnim fazama rata počele su da pružaju vojnu i političku podršku Bagdadu. Zapad je strahovao od širenja radikalnog islamizma koji je propagirao ajatolah Homeini, pa je hteo da spreči pobedu Irana. Godine 1982. Sjedinjene Države su uklonile Irak s popisa država koje podržavaju terorizam. Dve godine nakon toga uspostavljeni su diplomatski odnosi, koji su bili prekinuti još od Arapsko-izraelskog rata (1967). Glavni irački dostavljač oružja bio je njegov dugogodišnji saveznik, SSSR.
Nekoliko zapadnih država, uključujući Ujedinjeno Kraljevstvo, Francusku i Sjedinjene Države, potajno je prodavalo oružje i vojnu opremu Iraku, a Amerikanci su sa Sadamovim režimom sarađivali i na obaveštajnom planu. Skandal „Irangejt“, kojim je otkriveno da su Sjedinjene Države tajno prodavale oružje Iranu, pokušavajući isposlovati oslobađanje američkih talaca iz zarobljeništva u Libanu, izazvao je nesuglasice između Vašingtona i Bagdada. U završnim fazama rata Iran i Irak su svoje vojne snage usmerili na napade na naftne tankere u Persijskom zalivu pokušavajući tako da onemoguće jedno drugo da ostvare prihod od izvoza nafte. Američki, britanski i francuski ratni brodovi bili su upućeni u Zaliv, gde je nekoliko kuvajtskih tankera plovilo pod američkom zastavom i vojnom pratnjom kako bi se sprečilo da ih napadne Iran. Tokom „tankerskog rata“ američki ratni brodovi su 1988. godine uništili više iranskih naftnih platformi i čak oborili iranski putnički avion s 290 civila. Vlasti u Vašingtonu su tvrdile da se to desilo „greškom“.
Prekid vatre stupio je na snagu mesec dana kasnije, 20. avgusta, a u to područje su upućene mirovne snage Organizacije ujedinjenih nacija.
Rat nije bitnije promenio granicu između dve države, ali cena osmogodišnjeg ratovanja u ljudskim žrtvama i posledicama po privredu je bila ogromna i za Irak i za Iran. Procenjuje se da je poginulo 400.000 do milion ljudi, a da ih je ranjeno čak 750.000. Tela poginulih su otkrivana sve donedavno. Ekonomska cena rata je, prema nekima, za svaku zemlju iznosila više od 400 milijardi dolara. U taj iznos su uključeni troškovi razaranja i procena o izgubljenom prihodu zbog otežane proizvodnje i izvoza nafte.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Pročitajte još